Marynarka Wojenna: PREZIDENTAS SMETONA, pierwszy litewski okręt wojenny

Facta Nautica: Morze, statki, okręty, wraki.

Sztandary OSP i PSP. Ochotnicza Straż Pożarna.

Haftujemy sztandary
strażackie OSP, PSP
szkolne i wszelkie inne.

STATKI i OKRĘTY

||| MARYNARKA WOJENNA | MORZE | STATKI | OKRĘTY | WRAKI | MARYNARKA HANDLOWA |||

PATROLOWCE

LITWA

PREZIDENTAS SMETONA
- Pierwszy okręt litewskiej marynarki wojennej - II wojna światowa - Ofiara U-Boota? -
dr Piotr Mierzejewski

PREZIDENTAS SMETONA, pierwszy okręt litewskiej marynarki wojennej, dawny niemiecki trałowiec typu Minensuchboot 1915.
Zbudowany w stoczni G. Seebeck w Geestemünde jako M 59. Położenie stępki: 1916. Wodowanie: 31.10.1917. Wejście do służby: 30.11.1917.
Wyporność standard - 506 ton; wyporność pełna - 535 (586?) t; prędkość - 16 węzłów; uzbrojenie - 2 x 20 mm Oerlikon, 2 c.k.m. Maxim, 2 l.k.m Brno; napęd - 2
maszyny parowe potrójnej ekspansji, 1850 KM, 2 wały napędowe, 2 kotły Schulz; zapas paliwa - 160 ton węgla; zasięg - 2000 Mm przy 14 węzłach;
wymiary - 57,8 (59,3) x 7,3 x 2,2 m; załoga - ok. 70 ludzi.

-------22 marca 1939 roku na redzie Świnoujścia stanął bardzo silny zespół okrętów Kriegsmarine, którym dowodził osobiście ówczesny dowódca marynarki
wojennej III Rzeszy, admirał Hermann Boehm. W skład zespołu wchodziły trzy "pancerniki kieszonkowe" (ADMIRAL GRAF SPEE, ADMIRAL SCHEER
i DEUTSCHLAND), trzy lekkie krążowniki (KÖLN, LEIPZIG i NÜRNBERG), siedemnaście niszczycieli, dziewięć U-Bootów, eskortowce, trałowce, R-Booty,
oraz okręty pomocnicze - razem 62 jednostki bojowe, specjalne i pomocnicze. Wieczorem, gdy na pokład pancernika DEUTSCHLAND wszedł Adolf Hitler,
okręty ruszyły na wschód. Celem tego potężnego zespołu było wysadzenie desantu i zajęcie należącego dotąd do Litwy portu w Kłajpedzie. Gdyby Litwa chciała
bronić Kłajpedy, to niemieckim jednostkom mogłaby przeciwstawić tylko jeden jedyny okręt, jakim dysponowała jej marynarka wojenna - 500-tonowy stary,
słabo uzbrojony i powolny patrolowiec PREZIDENTAS SMETONA ...

-------Okręt, który stał się znany jako PREZIDENTAS SMETONA, został
sprzedany Litwie 18 lipca 1927 r. przez hamburską firmę Bieber za kwotę
289 000 litów. Był to zdemobilizowany i rozbrojony niemiecki trałowiec
M 59 (typ Minensuchboot 1915), uczestnik I wojny światowej, skreślony z
listy Reichsmarine z dniem 24 października 1921 roku. Litwini nadaną mu
nazwą uczcili wybitnego polityka i prezydenta państwa, Antanasa Smetonę.
Jednostkę przydzielono straży granicznej do walki z przemytnikami. Miała
ona także pełnić rolę ... jachtu prezydenckiego.

-------Dawny trałowiec w wyznaczonej mu nowej roli spisywał się - mówiąc
delikatnie - bardzo słabo. Jego pierwsze wyjście w morze (4 listopada 1927
r.) zakończyło się dużą kompromitacją. Dowódca, dysponujący niedostatecznie
wyszkoloną załogą, zawiódł podczas sztormu i obawiał się, że nie poradzi sobie
z wejściem do portu. Krążąc bezradnie po morzu okręt zużył cały zapas węgla.
Po paru dniach udało się mu wprawdzie dotrzeć do Gdańska, ale tylko dzięki
temu, że spalono w kotłach wszelkie drewniane sprzęty i wszystko inne co
było drewniane i można było z jednostki siekierami wyrąbać. Po tym fatalnym
i historycznym zarazem dla litewskiej marynarki rejsie odwołano dowódcę
jednostki, zaś okręt, zdewastowany poczynaniami własnej załogi, na długie
miesiące stanął na rzece Danė w rejonie Kłajpedy.

Fotografia załogi PREZIDENTAS SMETONA z roku 1935.

---------Po okresie bezczynności, podczas którego początkowo nie wiedziano, co z nieszczęsnym okrętem zrobić, doprowadzono go wreszcie do porządku.
Nowym dowódcą jednostki mianowano Antanasa Kaškelisa. Zadaniem jego było podjęcie walki z morskimi przemytnikami. W owym czasie uzbrojenie okrętu
składało się z działa 57 mm, dwóch dział 37 mm i 2(?) karabinów maszynowych.

--------Szybko okazało się, że PREZIDENTAS SMETONA nie nadaje się do wyznaczonej roli, gdyż z reguły ustępował prędkością statkom i łodziom
przemytników. Co gorsze, jego komin wyrzucał tak ogromne ilości czarnego dymu, że już z daleka ostrzegał nim przestępców, umożliwiając tym samym
ucieczkę na wody międzynarodowe. Mimo wszystko zdołał odnieść pewne sukcesy. Pierwszym z nich było zatrzymanie pirackiego statku HASSAN BIRR
(późniejszy polski statek wycieczkowy GRYF). Podczas tego incydentu, będącego swoistym chrztem bojowym, ranny został w strzelaninie dowódca litewskiej
jednostki oraz dwóch marynarzy. Drugim sukcesem stało się w roku 1930 zatrzymanie fińskiego statku WESTA, na którym znaleziono pokaźną ilość
kontrabandy.

--------Eksploatacja okrętu tak znacznie obciążała budżet, iż PREZIDENTAS SMETONA w styczniu roku 1932 został wycofany ze służby granicznej. Rolę
jego przejęły niewielkie, szybsze i generujące mniejsze koszty uzbrojone łodzie patrolowe służby celnej. W 1939 r. Litwa dysponowała sześcioma takimi
jednostkami.

--------Rozbrojony i źle zabezpieczony PREZIDENTAS SMETONA stanął na "na sznurku" w jednym z kanałów Kłajpedy. Długo nie wiedziano, co z nim począć.
Gdy latem 1934 próbowano go rozkonserwować, wyszło na jaw, że z powodu niskiego stanu wody osiadł na dnie. Okręt po podniesieniu odholowano do Liepaji.
W końcu roku 1934 zapadła decyzja przywrócenia mu charakteru okrętu wojennego. Wobec planów stworzenia praktycznie od zera litewskiej marynarki
wojennej planowano, że łączyć on będzie jednocześnie funkcje patrolowca, okrętu minowego i okrętu szkolnego. Zamierzano zamontować na jego rufie i
dziobie po jednym dziale 75 mm , zaś dwa działa 20 mm Oerlikon i dwa przeciwlotnicze ciężkie karabiny maszynowe miały stanąć na śródokręciu.
Przewidywano także możliwość zabierania 20 min. W rzeczywistości okręt dział kalibru 75 mm nigdy nie otrzymał, wbrew temu, co twierdzi większość
publikacji, podobnie jak i min, mimo, iż w 1939 r. ułożono dla nich tory na pokładzie.

-------1 sierpnia 1935 roku oficjalnie powołano litewską marynarkę wojenną , zaś PREZIDENTAS SMETONA stał się z dniem 2 sierpnia owego roku jej
pierwszą jednostką. Jak pokazała przyszłość - zarazem ostatnią w dziejach pierwszej Republiki Litewskiej, mimo iż w planach był zakup nowych jednostek,
a nawet okrętu podwodnego.

-------PREZIDENTAS SMETONA wciąż jednak nie był gotowy do służby. Pierwsze próby morskie odbył dopiero 26 października 1935 r. Wkrótce potem
otrzymał Oerlikony i karabiny maszynowe. Obsadę dział skompletowano z żołnierzy piechoty, którzy nigdy przedtem nie strzelali na morzu. W swoim debiucie
wystrzelili 20 pocisków ...

-------Okręt miał bazować początkowo w Kłajpedzie, a jednym z jego zadań miała być obrona portu przed zakusami III Rzeszy. Ze względów organizacyjnych
musiał jednak kotwiczyć w rejonie Šventoji. Tam przydarzyła mu się przykra przygoda, gdy 17 sierpnia 1937 r. fala sztormowa wyrzuciła go na mieliznę. Dzień
później daremnie próbował ściągnąć go litewski holownik-lodołamacz PERKUNAS. Z zadaniem tym poradził sobie dopiero 21 sierpnia zespół trzech niemieckich
statków ratowniczych, sprowadzonych z Gdańska. Po tej przygodzie PREZIDENTAS SMETONA spędził tydzień na reperacjach kadłuba w doku w Liepaja
(Litwa nie miała własnego doku), zaś jego dowódcę ukarano 25 dniami aresztu domowego.

---------22 marca 1939 roku, czyli tego samego dnia, gdy ne redzie Świnoujścia sformował się wspomniany powyżej wielki zespół okrętów Kriegsmarine,
PREZIDENTAS SMETONA w wielkim pośpiechu opuścił Kłajpedę. Pośpiech przypominał raczej paniczną ucieczkę, gdyż pozostawiono Niemcom w porcie
znaczne ilości wartościowego wyposażenia. Ewakuowały się z Kłajpedy także łodzie patrolowe służby celnej, które schroniły się w Šventoji (obecnie dzielnica
Połągi), w pobliżu granicy z Łotwą. PREZIDENTAS SMETONA z racji dużego zanurzenia nie był w stanie wejść do tamtejszego portu. Po paru dniach
kotwiczenia na morzu, popłynął 27 marca do Liepaji, dołączając tym samym do statków litewskiej marynarki handlowej, które także musiały szukać
schronienia na obczyźnie. Sprawa nabrała poniekąd wymiaru tragikomicznego, gdyż jedyny okręt litewskiej marynarki wojennej nie miał możliwości w okresie
pokoju bazowania w ojczyźnie! Jego postój w porcie łotewskim mógł być jednak tylko rozwiązaniem tymczasowym. Powrócił więc 6 lipca na litewskie wody
terytorialne, maksymalnie odciążony wpłynął do Šventoji i niszczał tam w bezruchu, ze szczątkową załogą , niemal zapomnianą przez władze, borykającą się z
ogromnymi problemami zaopatrzeniowymi, nawet w słodką wodę.

---------15 czerwca 1940 roku na teren Litwy wkroczyły wojska
radzieckie. Wyjście z portu w Kłajpedzie zablokowały trzy
jednostki Floty Bałtyckiej, w tym okręt podwodny. Kilkanaście
godzin później prezydent A. Smetona razem z grupą ministrów
opuścił kraj, udając się na emigrację. Na Litwie utworzono
marionetkowy rząd Frontu Ludowego, który nie mógł tolerować
dotychczasowej nazwy okrętu, gdyż eksprezydenta otwarcie
określano mianem faszystowskiego dyktatora.-

--------Pierwszego przemianowania okrętu dokonano niejako
"spontanicznie" już 15 czerwca. Po opanowaniu jednostki przez
żołnierzy radzieckich natychmiast usunięto z burt litery
tworzące słowo SMETONA, wypruto je również z marynarskich
czapek. Oficjalnie nową nazwę - PIRMŪNAS - nadano szybko,
bo już 23 czerwca.

--------20 lipca 1940 r. litewska załoga zmuszona została do
zejścia z pokładu i przekazania okrętu radzieckim strażnikom.

PREZIDENTAS SMETONA.

-------Losy litewskiej załogi okrętu potoczyły się różnie. Trzech oficerów natychmiast po wkroczeniu sił radzieckich zdołało uciec sportowym jachtem do
zajętej przez Niemców Kłajpedy. O pozostałych zadecydowały władze radzieckie - marynarzy zdolnych do dalszej służby rozmieszczono na innych jednostkach,
zaś niezdolnych zwolniono "do cywila".

Po wejściu żołnierzy radzieckich na pokład okrętu, od razu przystąpiono do usuwania z burt jego dotychczasowej nazwy.

---------Wkrótce potem PIRMŪNAS przeholowano do Liepaja, którą pod władzą radziecką znów przemianowano na Libawę. Po przezbrojeniu przekazano go w
dniu 19 sierpnia 2. Oddziałowi Wojsk Nadbałtyckich NKWD. Pełnił wówczas rolę dozorowca i okrętu szkolnego dla pograniczników. Eksploatowano go zarówno
na wodach Zatoki Fińskiej, jak i na jeziorze Ładoga. W tym okresie, według powtarzających się informacji, pływał wpierw pod nazwą ZADORNYJ, a dopiero
od 9 stycznia 1941 r. jako KORALL. 19 sierpnia 1941 r. przejęła go Flota Bałtycka i oznaczało to dla niego powrót do pierwotnej roli trałowca. Podczas służby
we Flocie Bałtyckiej nosił wpierw oznaczenie № 76, lecz już od 7 września 1941 r. powrócił do nazwy KORALL, zaś 29 sierpnia 1944 otrzymał dodatkowo
oznaczenie Т-33.

PREZIDENTAS SMETONA. Fotografia prawdopodobnie z roku 1936.

---------KORALL uczestniczył w listopadzie i grudniu 1941 r. w ewakuacji radzieckiego garnizonu z bazy w Hanko.

---------11 stycznia 1945 roku wyszedł z portu w Helsinkach holując razem z trałowcem ORDŻONIKIDZE pływający dźwig. Portem docelowym tego zespołu
wyznaczono Tallinn. W rejonie wyspy Aegna doszło do katastrofy. Podwodny wybuch targnął kadłubem i KORALL błyskawicznie zatonął. Śmierć poniosło
wówczas 28 ludzi, zaś rany odniosło 27. Przez wiele lat uważano, że przyczyną zatonięcia okrętu było wejście na minę. Później pojawiła się hipoteza jaokoby
sprawcą katastrofy był niemiecki okręt podwodny U 745. Gdyby to okazało się prawdą, to zatopienie dawnego PREZIDENTAS SMETONA byłoby jedynym
bojowym sukcesem U-Boota, który zaginął na Bałtyku w styczniu 1945 roku, zabierając ze sobą tajemnicę swojego ostatniego patrolu.

PREZIDENTAS SMETONA. Fotografia z roku 1936.

-------Estońskie media w maju roku 2003 opublikowały informację, jakoby wrak jednostki został odnaleziony i zbadany przez morskich archeologów. Miał on
leżeć na głębokości 75 metrów w odległości 20 mil od wybrzeża Estonii. We wrześniu pojawiło się sprostowanie - rzekomy pierwszy litewski okręt wojenny
okazał się ... szczątkami żaglowca niewiadomego pochodzenia. Po kilku kolejnych omyłkach prawdziwy wrak PREZIDENTAS SMETONA zidentyfikowano
ostatecznie dopiero latem 2010 roku.